نام گذاری و وجه تسمیه
( خِــرامـِـه )
در ســفرنامــهها و كتــــابهاي تاريخي از خِــــــــرامِـــــــــه با نامـــهاي مختلفي ياد شده است، چنانچه
درنـــزهةالقــــلوب وفــارسـنامة ابن بلــــخي و مســـالك و ممـالك اصــطــخري،و احســن التـــقاسیم
فی مـــعرفت الاقـــالیــــم نـــــوشته مــقدسی و...اسم اين شـــــــهر بهصـــورت خُـــرََّمَــــــــه (خُ رْ رَ مَ)
آورده شده است و اين اسم ممكن است از كلــــــمة ٌخـــــّرم به معني آباد و سرسبز گرفته شده باشد.
همچنين در كتابهاي ديگري اسم این شـــــهربنامهاي خــــورَمـــــه، خـوارمـــــــه،خــورامَــه آمده است.
خـِـــرامِــــه با كسر(خ) و (م) بصورت خِـــــــــرُوَمِـــــه (XERUME) نيـــــز تلفــظ ميشود وامــروز نيز توسط
عــــــشايرمنطقه وعشـــایر سـیار بصورت خُــــــو ّرُ مَـــــه (XURUMAH) استعمال ميشود.
و دربین مـردم نیز مصطـلح است که نام شـهـر در اصـل خُـــورومَـــه یا خُــــورُ مَــــه بــــوده که از دوکلـمه
خورشید ومــــــاه گرفته شـده .وعـــــده ای نیز براین بــاورند که بهــــــرام گورکه شهرخِـــرامِـــــــه را پایه
گذاری کرد دود ختر بنامهای خورشـــید و مـــــاه داشته ونام دخترانش را بر این شهر نهاده و این اسم
در گذر زمان به خِــــــرامِــــــــه تبــــدیل شده است.
جــــناب آقــای دکـــتر صــــداقــت کیــش فــارس شنــاس وایـــران شـــناس در شمــاره(699)روزنامه
طـلوع طی مــقاله ای علمی اظهارداشت:
که حدود 1100 سال است که نام این شــهر درلابــــلای کتابهاست ودرحال حاضــــرتـــنهااین نقــــطه
جغرافیایی است که درایران که با این اسم وجــود دارد وقلعه اســـــتخـــــربرفــــــرازکوه در 12کیلومـتری
غرب تخت جمشید هم چنین نامی داشـــته که بعـــدا به اســـتخـــر تغیـیریافتـــــه است.و معتقداست
این اسم از خـرم و سبــزینگی گرفـته شده وبه دلــــــیل رود کـروآبادی وسرسبزِی است و مـی افزاید
از لحاظ زبان شناسی عامــــیانه مردم معتــقدند این اســــم از خُــــورومَــــه به معنــــــای خورشـــید
ومــاه اخـــذ شده است. فرض ديگر، ميتـوانيم اين نام را مأخوذ از خــــورمــــاه كه نــــــام روز يازدهــم
از مــاههـــــــاي ايــراني است بدانـــيم و يا با توجه به برهــان قاطـــــع « مــــــاه » راشــهرتلقي كرده و
خــــــــــورمـــــــاه را بعـنوان« شــــهرخورشــــيد » معني كنيم.
ريشه واژه خُـــَّرمَــــه
واژه (خَُـــَّرمَـــه ) از دوقسمت خُــََّرم + ه تشكيل شده است ،قسمت دوم آن نشانگر مـــكان ميباشد.
اصل واژه خُــــَّرم پهلوي است و به صورت خورُّم به معني شــــاد و هم خــــــوان با واژه سـانــــسكريت
آن ســـورمــــيــا به معني دوست داشـــتن است . ( فرهنگ فارسي معين ، زير واژه (خــــرم))
افزون بر اين واژه (خُــــَرم ) به معني خـندان ، شـادمان ، شاداب ،خوشوقت ، سـرزنـــده ، با طـراوت
، سرســــبز و پرگل و ريحان ميباشد . (لغت نامه دهخدا )
از سوي ديگر (بطور افسانه ) خُــــــــــَّرم مرغزاري را گوينــــد كه در آنجاكوهي است و هــرمطلبي كه
در آن كوه عرضه كنند ، جواب آيد . ( برهان قاطع )
با اين تفاسير دوبار مفهومي زيردراين واژه (خُــــــــَّرمَــه ) مستتر است :
- مكان باطراوت ، سرسبز ، پرگل و ريحان
- مرغزاري كه در آن كوهي است و قلعه اي بر فراز آن كه صدا را پژواك مي كند
(برگرفته از مقاله دكتر جمشيد صداقت كيش - روزنامه خبرجنوب پنجشنبه 5 مهرماه 1386)
نظريه ديگر
استخري متوفي به قرن چهارم ، كربال را جزء كــــوره استــخر آورده ، وقصبه آنرا خـــرمه ناميــــده است
. خِـــرامِــه ، با كـــــــسر (خ) و (م)بصورت خِــــرومِــه نيز تلفظ مي شود و امــــــروزه توســــط عشـــاير
منــطـقه بصورت خـُـــورُّمـَــه استعمال مي شود .
بنا به گفته مردم اين نام از ( خــــور) به معني خورشيــــد و( مَــــه ) به معني مــــاه اخذ شده امـــا با
مراجعه به برخي از تواريخ عمومي در احوال بــهرام گــورخورشيـــــد و ماه علي رغـــم گفته ها كه به آن
رنگ افـسانه اي داده اند ، زنان و يا دختران بهــــــــرام نبوده اند كه نـــام خود را بر اين شـــــهر نهـــاده
باشـند .
در پايان اين بحث به گفته ابوعبـــدالله محـمدبن احمـــدمقــدسي در كتاب (احسن التقاسيم في
معرفه الاقاليم ص 650 ) خرامه را چنين توصيف ميكند :
روستائي است فراخ بابك دژ دارد ، نرخها ارزان ، از كاريز مي آشامـند.، پائين شهر نهــــــري روان است
كهن ترين ماخـذي كه از اين شـهـر نام مي برد كـتاب المــسالك و المـمالك ابن خـــــــردادبـه ميباشد
كه در سال 232 هـ ق يعني 1197 سال پيش نوشته شـده است.
دراين كتاب در شرح راه شيراز به كرمان و سيستان مي نويسد :
از شيراز تا راديان هفت فرسخ ، از راديان تا خرمه دو فرسخ ، از خـــرمه تابرنجان جهار فرسخ......
( ابن خردادبه ، 1370 ص 38 )
اين راه از روي چاهاك (120 كيلومتري شمال ني ريز) به شهر بابـك و استـان كــــرمان مي رفته است.
در اين متن (( راديان )) همان داريان يا داريون امروزي است
پس از اين كتاب ، ساير جغرافي دانان سده چهارم ، ششم ، هفتـــــم و هشتم هـــــمه همين واژه را
براي اين شهر بكار برده اند
ا
بن بلخي در بين سالهاي 500 تا 510 هـ ق مي نويسد :
(خرمه شهركي است خوش آب و هواي معتدل و آب روان و مـيوه و غـله بـسيار وقلعه اي آنجا بــركوه
سخت استوار ، معروف به قلعه خــــرمه و جامع و منبر است ) ( ابن بلخي – 1362 ص 129 )
البته نخستين كتابي كه واژه خِــــرامِــه را براي اين شهر نوشته آثارجعــفري است كه درسال 1276
هـ ق چاپ و منتشر شده است و از اين زمان به بعد ،در كتاب هاهمين واژه خِـرامِه تكــرار شده است
. از اين نظــــر بايستي گفت آخــــرين كـــــتابي كه واژه(خــرمـــه ) را بكار بــرده ، نــــــزهت القــــــلوب
( حمدالله مستوفي ) است كه درسال 740 هـ ق نوشته شده است و دربين اين دو كتاب يعــــني در
طـــــي 436 سال قمري اين واژه تغييرشكل و تغيير تلفظ داده شده است .
< متاسفانه رسانه ها ازجمله صداوسیـمای فـارس وشهروندان محترم شیـرازی خِـــرامـِـــــه
را با فتـــــح ( خ) تلــفظ نموده ودرتابــــلوهای راهـــــنمامنصــوبه توسط شـــــهرداری شـیراز
نیزاین نام با فتح (خ) آورده شده است.کـــــه مــــــــــردم خـِــــــــرامِه از این بابت گله مندند.>
شهرمن شهرنوروروشنی است شــهرشور ونشاط وعشق وامــید
تاابد جــــــــاودان بمان و بتاب شــهر من ای خرامه ای خورشید
کــــــــــــربـــــــــــــــال
کربال مرکب از دو کلمه کـــــــــر و بـــــال می باشد .کـــــــر نـــــام رودخــانــه ای است که از غرب به
شرق جریان داشته وپس از گذشتن از دشت کـــربـــــال ومشروب ســاختن آن بـه دریـــــاچه بختــگان
می ریزد.وبـــال به معنای بالا وپایین رود کـــر است از محل یـــند امـــیر زیرا امیــــــرعضـدالدوله دیلمی
بر روی رودخانه کـر بندی ساخته ( بند امیر ) و کــربـــال از محل بنـــــــد به دو قسمت علــیـا وسـفلی
تقسیم نموده و این دو بخش را به منزله دو بــــال بــــــرای رودکــر تلــقی و منـطقه را کــربــال نامیـده
است.
درفرهنگ آنندراج چنــین آمده است:
شهرستانی است به فــارس وبرنـــــج آنــجا ازدیگر جـاها امـتیازش بیشـتر است و از دوقسمت تشکیل
شده . کربــــال بــــــالائـــــین وکــــربــــال زیـــرین ومعـــنی حقیــــقی این نــام این است که کــــــرنام
رودخــــــــــانـه ای است که امیــرعضـدالدوله دیلــمی بنـــدی برآ ن بسته به ملاحظه بــــآلا و زیــــــر
رود کــــراین نام برآن نهاده اند ومعروف شده است .
درآثارالعجم آمده است:
« کـــربال نام بلوکی است از فـارس واین نام مرکب است از کـــر که نــام رودخـــانـه ای است که برآن
« عضـدالدوله بنــدی بســـته وبــال معروف است به ملاحــظه بـالا وزیـــررودمذکور.کــربـــال گــفته اند :
زیرا که آن اراضی دو قـــــــسم است قســـمتی را بــالا وقسمتی را زیر گویند».
برخی معتقدند نام کــربال از دو کلمه کــر وبال گــرفته شده .کــر نام رودخانه اِی است که به دریاچـــه
بختــگان می ریزد وبال به اراضی ودهات ومــزارع گســترده شده از دوجانب رودخـــانه گفــته می شود
وهــــرجانب رودخانه را که دهـــات ومزارع گســترده است را بــــــال گویند.
کـــــــــــــربال = کـــــــــــر + بــــــــــــال
